app logo
banner

गुडघा कशामुळे झिजतो? कारणे, लक्षणे आणि उपचार

Category: Orthopedics

Published DateWed Oct 21 2026
By Lokmanya Hospitals

गुडघ्यात दुखणे, जिने चढताना त्रास होणे किंवा बराच वेळ बसल्यानंतर उठताना कडकपणा जाणवणे ही गुडघ्याच्या सांध्यातील समस्यांची सुरुवातीची लक्षणे असू शकतात.

गुडघ्याची झीज (knee cartilage wear) ही वय, पूर्वी झालेल्या दुखापती, शरीराचे वाढलेले वजन आणि सांध्यावरील दीर्घकालीन ताण यांमुळे होऊ शकते.

मात्र, गुडघा दुखतो म्हणजे गुडघा प्रत्यारोपणाची शस्त्रक्रिया करावीच लागते असे नाही. योग्य तपासणी आणि उपचारांमुळे अनेक रुग्णांना वेदना कमी करून दैनंदिन हालचाली सुधारता येतात.

मुख्य मुद्दे

  • गुडघ्यातील कूर्चा (Cartilage) हाडांच्या टोकांचे संरक्षण करतो आणि हालचाली सुरळीत होण्यास मदत करतो.
  • वय, जुनी दुखापत, वजन आणि सांध्यावरील अतिरिक्त ताण यांमुळे झीज होण्याचा धोका वाढू शकतो.
  • योग्य व्यायाम, फिजिओथेरपी, वजनाचे व्यवस्थापन आणि आवश्यक औषधोपचार यांमुळे वेदना कमी होण्यास मदत होऊ शकते.
  • प्रत्येक रुग्णाला शस्त्रक्रियेची गरज नसते.
  • सांध्याचे नुकसान, वेदनांची तीव्रता आणि चालण्याच्या क्षमतेनुसार उपचार ठरवले जातात.
  • गुडघा प्रत्यारोपणाचा निर्णय रुग्णाची लक्षणे आणि इतर उपचारांचा परिणाम विचारात घेऊन घेतला जातो.

गुडघ्यातील कूर्चा झिजल्यामुळे नेमके काय होते?

गुडघ्याच्या सांध्यातील हाडांच्या टोकांवर असलेला गुळगुळीत कूर्चा पातळ होऊ लागल्यास हाडांच्या हालचालींवर परिणाम होऊ शकतो. या प्रक्रियेला अनेकदा गुडघ्याची झीज असे म्हटले जाते. सांध्यामध्ये कूर्च्याबरोबरच हाडे, सांध्याचे आवरण आणि आसपासचे स्नायू यांचाही सहभाग असतो.

कूर्चा हा हाडांच्या टोकांमध्ये गादीसारखे काम करतो. तो हालचालींदरम्यान घर्षण कमी करण्यास आणि भार सहन करण्यास मदत करतो.

कूर्च्यामध्ये झीज झाल्यास काही व्यक्तींना वेदना, सूज, कडकपणा किंवा हालचालींमध्ये मर्यादा जाणवू शकतात. या स्थितीला गुडघ्याचा ऑस्टिओआर्थरायटिस (Knee Osteoarthritis) असे म्हटले जाऊ शकते. मात्र, केवळ गुडघेदुखीवरून हा आजार निश्चित करता येत नाही.

गुडघ्याच्या सांध्याची रचना आणि त्यातील झीज अधिक सविस्तर समजून घेण्यासाठी गुडघ्याच्या सांध्याची रचना आणि गुडघ्याचा आर्थरायटिस (Understanding Knee Arthritis and Joint Structure) हा लेख उपयुक्त ठरेल.

गुडघा झिजण्याची प्रमुख कारणे कोणती?

गुडघ्याची झीज होण्यामागे एकच कारण नसते. वयाशी संबंधित बदल, पूर्वीच्या दुखापती, शरीराचे वजन आणि सांध्यावर पडणारा ताण यांचा एकत्रित परिणाम होऊ शकतो. अमेरिकेतील राष्ट्रीय आरोग्य संस्थेच्या (NIH) National Institute on Aging च्या ऑस्टिओआर्थरायटिसवरील माहितीतही जास्त वजन, सांध्याला झालेली दुखापत किंवा शस्त्रक्रिया, सांध्यावर वारंवार येणारा ताण, सांध्याची चुकीची रचना आणि कुटुंबातील इतिहास हे धोक्याचे घटक म्हणून नमूद केले आहेत.

1. वाढते वय

वयानुसार सांध्यातील कूर्चा आणि इतर ऊतींमध्ये बदल होऊ शकतात. त्यामुळे ऑस्टिओआर्थरायटिसचा धोका वाढतो. मात्र, वय वाढले म्हणून प्रत्येक व्यक्तीचा गुडघा झिजतोच असे नाही.

2. शरीराचे वाढलेले वजन

शरीराचे वजन जास्त असल्यास गुडघ्यांवर अधिक भार पडतो. त्यामुळे काही व्यक्तींमध्ये वेदना आणि सांध्याच्या झीजेचा धोका वाढू शकतो.

3. पूर्वी झालेल्या दुखापती

गुडघ्याला झालेली दुखापत, लिगामेंट फाटणे, मेनिस्कसला इजा किंवा सांध्याजवळील हाडांचे फ्रॅक्चर यांमुळे पुढील काळात सांध्याच्या झीजेचा धोका वाढू शकतो.

4. सांध्याची चुकीची ठेवण

पायांचा बाक, सांध्याची रचना किंवा वजनाचे असमान वितरण यांमुळे गुडघ्याच्या विशिष्ट भागावर अधिक ताण पडू शकतो.

5. वारंवार होणारा ताण

काही कामांमध्ये वारंवार गुडघे वाकवणे, जड वजन उचलणे किंवा तीव्र शारीरिक हालचाली करणे यांमुळे लक्षणे वाढू शकतात. मात्र, जिने चढणे, चालणे किंवा जमिनीवर बसणे यांमुळे प्रत्येक व्यक्तीचा गुडघा झिजतो असा निष्कर्ष काढता येत नाही.

गुडघ्याची झीज झाल्याची कोणती लक्षणे दिसतात?

गुडघेदुखी, हालचालींमधील कडकपणा आणि चालताना त्रास होणे ही सामान्य लक्षणे आहेत. सुरुवातीला ही लक्षणे काही हालचाली करताना जाणवू शकतात. स्थिती वाढल्यास दैनंदिन कामांवर परिणाम होऊ शकतो.

सामान्य लक्षणे पुढीलप्रमाणे आहेत:

  • चालताना किंवा जिने चढताना गुडघा दुखणे.
  • बराच वेळ बसल्यानंतर उठताना गुडघा आखडल्यासारखा वाटणे.
  • गुडघ्याभोवती सूज किंवा स्पर्श केल्यावर दुखणे.
  • गुडघा पूर्णपणे वाकवताना किंवा सरळ करताना अडचण येणे.
  • हालचाली करताना कटकट किंवा घर्षणासारखा आवाज जाणवणे.
  • गुडघ्याच्या आधारावर उभे राहताना किंवा चालताना अस्थिरता जाणवणे.

केवळ गुडघ्यातून आवाज येतो म्हणून कूर्चा झिजला आहे असे समजू नये. आवाजासोबत वेदना, सूज किंवा हालचालींमध्ये अडथळा असल्यास वैद्यकीय तपासणी करून घ्यावी.

कमी वयातही गुडघ्याची झीज होऊ शकते का?

होय, काही व्यक्तींमध्ये कमी वयातही गुडघ्याच्या कूर्च्याचे नुकसान किंवा ऑस्टिओआर्थरायटिस होऊ शकतो. पूर्वीची दुखापत, सांध्याची रचना आणि इतर वैयक्तिक घटक यामुळे हा त्रास लवकर सुरू होऊ शकतो.

विशेषतः खेळताना गुडघ्याला दुखापत झाल्यानंतर वारंवार वेदना, सूज किंवा गुडघा स्थिर ठेवण्यात अडचण येत असल्यास त्याकडे दुर्लक्ष करू नये.

वय कमी आहे म्हणून सांध्याचे नुकसान होऊ शकत नाही असे नाही. त्याचप्रमाणे, केवळ वेदना होत आहेत म्हणून कूर्च्याची झीज झाली आहे असेही निश्चित म्हणता येत नाही.

गुडघ्याची झीज कशी तपासली जाते?

गुडघ्याच्या झीजेचे निदान करण्यासाठी लक्षणे, शारीरिक तपासणी आणि गरजेनुसार इमेजिंग चाचण्यांचा विचार केला जातो. प्रत्येक रुग्णाला सर्व चाचण्या करण्याची आवश्यकता नसते.

अस्थिरोगतज्ज्ञ पुढील बाबी तपासू शकतात:

  • वेदना कधी सुरू झाल्या आणि कोणत्या हालचालींमध्ये वाढतात.
  • गुडघ्याची सूज, हालचालींची मर्यादा आणि सांध्याची स्थिरता.
  • चालण्याची पद्धत, पायांची ठेवण आणि स्नायूंची ताकद.
  • गरजेनुसार गुडघ्याचा एक्स-रे (X-ray) करून सांध्यातील जागा आणि हाडांमधील बदल पाहणे.
  • लक्षणे असामान्य असल्यास, दुखापतीचा संशय असल्यास किंवा विशिष्ट ऊतींची तपासणी आवश्यक असल्यास MRI चा विचार करणे.

एक्स-रेमध्ये दिसणारी झीज आणि रुग्णाला जाणवणाऱ्या वेदना यांची तीव्रता नेहमी सारखी असेलच असे नाही. त्यामुळे उपचारांचा निर्णय केवळ रिपोर्टवरून न घेता संपूर्ण तपासणीच्या आधारे घ्यावा.

शस्त्रक्रियेशिवाय गुडघ्याच्या झीजेवर कोणते उपचार करता येतात?

अनेक रुग्णांमध्ये सुरुवातीला शस्त्रक्रियेशिवाय उपचार करून वेदना कमी करणे आणि हालचाली सुधारणे शक्य असते. उपचारांची निवड झीजेची तीव्रता, वेदना, सांध्याचे कार्य आणि रुग्णाच्या एकूण आरोग्यानुसार केली जाते.

1. फिजिओथेरपी आणि व्यायाम

फिजिओथेरपिस्टच्या मार्गदर्शनाखाली मांडीचे आणि गुडघ्याला आधार देणारे स्नायू बळकट करणारे व्यायाम करता येतात. योग्य व्यायामामुळे सांध्याचे कार्य सुधारण्यास आणि दैनंदिन हालचाली सुलभ होण्यास मदत होऊ शकते.

2. वजनाचे व्यवस्थापन

वजन जास्त असल्यास ते आरोग्यदायी पद्धतीने कमी केल्यामुळे गुडघ्यावर पडणारा भार आणि वेदना कमी होण्यास मदत होऊ शकते.

3. औषधोपचार

डॉक्टर वेदना कमी करण्यासाठी योग्य औषधे किंवा बाहेरून लावायची औषधे सुचवू शकतात. औषधांची निवड वय, इतर आजार आणि चालू औषधोपचार लक्षात घेऊन केली पाहिजे.

डॉक्टरांच्या सल्ल्याशिवाय औषधे सुरू करू नयेत किंवा आधीपासून सुरू असलेली औषधे बंद करू नयेत.

4. दैनंदिन हालचालींमध्ये बदल

वेदना वाढवणाऱ्या हालचाली काही काळ कमी करणे, योग्य पादत्राणे वापरणे आणि सहनशक्तीनुसार चालणे यांचा फायदा होऊ शकतो. मात्र, सर्व हालचाली पूर्णपणे बंद केल्याने स्नायू कमकुवत होऊ शकतात.

5. इंजेक्शन किंवा इतर उपचार

काही रुग्णांमध्ये डॉक्टर विशिष्ट प्रकारच्या इंजेक्शनचा विचार करू शकतात. त्यांचा फायदा उपचाराच्या प्रकारानुसार आणि रुग्णाच्या स्थितीनुसार बदलतो.

कोणतेही इंजेक्शन किंवा सप्लिमेंट कूर्चा पुन्हा तयार करेल किंवा झीज पूर्णपणे बरी करेल अशी हमी देता येत नाही.

झिजलेला गुडघा नैसर्गिकरीत्या पुन्हा पूर्वीसारखा होऊ शकतो का?

गुडघ्यातील खराब झालेला कूर्चा नैसर्गिकरीत्या पूर्णपणे पूर्ववत होतो असे म्हणता येत नाही. मात्र, योग्य उपचारांमुळे वेदना कमी होऊ शकतात, स्नायू मजबूत होऊ शकतात आणि चालण्याची क्षमता सुधारू शकते.

वेदना कमी झाल्या म्हणजे कूर्चा पुन्हा तयार झाला असे नाही. काही विशिष्ट दुखापतींमध्ये निवडक रुग्णांसाठी कूर्च्याशी संबंधित शस्त्रक्रिया विचारात घेतल्या जाऊ शकतात. मात्र, सर्व प्रकारच्या झीजेसाठी त्या योग्य असतीलच असे नाही.

त्यामुळे उपचार निवडताना वेदना कमी करणे, सांध्याचे कार्य सुधारणे आणि पुढील नुकसानाचा धोका कमी करण्यासाठी योग्य उपाय करणे या उद्दिष्टांवर लक्ष केंद्रित करावे.

गुडघा प्रत्यारोपणाची शस्त्रक्रिया कधी आवश्यक ठरू शकते?

इतर योग्य उपचार करूनही तीव्र वेदना कमी होत नसतील आणि चालणे किंवा दैनंदिन कामे करणे कठीण झाले असेल, तर गुडघा प्रत्यारोपणाचा विचार केला जाऊ शकतो. हा निर्णय रुग्णाच्या लक्षणांनुसार आणि तपासणीच्या निष्कर्षांनुसार घेतला जातो. संपूर्ण, आंशिक आणि रोबोटिक अशा पर्यायांबद्दल गुडघा बदलण्याचे पर्याय: संपूर्ण, आंशिक आणि रोबोटिक (Best Knee Replacement Options) या लेखात माहिती मिळू शकते.

गुडघा प्रत्यारोपणाचा विचार पुढील परिस्थितींमध्ये होऊ शकतो:

  • सतत किंवा तीव्र वेदना होणे.
  • चालणे, झोपणे किंवा दैनंदिन कामांमध्ये अडथळा येणे.
  • सांध्याची हालचाल लक्षणीयरीत्या कमी होणे किंवा विकृती वाढणे.
  • व्यायाम, औषधोपचार आणि इतर योग्य उपायांमुळे पुरेसा फायदा न होणे.

फक्त वय, एक्स-रे रिपोर्ट किंवा गुडघा दुखत असल्यामुळे शस्त्रक्रिया करावीच लागते असे नाही. शस्त्रक्रियेचे संभाव्य फायदे, मर्यादा आणि जोखीम यांची डॉक्टरांशी चर्चा करून निर्णय घ्यावा.

गुडघ्याची झीज कमी करण्यासाठी रोजच्या जीवनात काय करता येईल?

नियमित आणि योग्य शारीरिक हालचाल, स्नायूंची ताकद टिकवणे आणि शरीराचे वजन नियंत्रित ठेवणे या सवयी गुडघ्याच्या आरोग्यासाठी उपयुक्त ठरू शकतात.

  • डॉक्टर किंवा फिजिओथेरपिस्टच्या सल्ल्यानुसार चालणे, सायकलिंग किंवा इतर कमी धक्क्याचे व्यायाम करा.
  • वजन जास्त असल्यास ते हळूहळू आणि आरोग्यदायी पद्धतीने कमी करण्याचा प्रयत्न करा.
  • बराच वेळ एकाच स्थितीत बसणे टाळा आणि शक्य असल्यास मधूनमधून हालचाल करा.
  • व्यायाम करताना वेदना वाढत असल्यास त्याची तीव्रता कमी करा आणि आवश्यक असल्यास वैद्यकीय सल्ला घ्या.
  • गुडघ्याला दुखापत झाल्यास किंवा वारंवार सूज येत असल्यास योग्य तपासणी करून घ्या.

गुडघा अचानक खूप सुजला, लाल किंवा गरम झाला, ताप आला किंवा पायावर वजन ठेवता येत नसेल, तर तातडीने वैद्यकीय मदत घ्या.

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न (FAQs)

1. जिने चढल्यामुळे गुडघ्याची झीज वाढते का?

जिने चढताना गुडघ्यावर अधिक भार पडू शकतो, त्यामुळे आधीपासून असलेल्या त्रासात वेदना वाढू शकतात. मात्र, जिने चढल्याने प्रत्येक व्यक्तीच्या गुडघ्याची झीज होते असे नाही.

2. गुडघा दुखत असताना चालणे योग्य आहे का?

अनेक रुग्णांसाठी सहन होईल इतके चालणे उपयुक्त ठरू शकते. मात्र, वेदना तीव्र होत असतील, सूज वाढत असेल किंवा पायावर वजन ठेवता येत नसेल, तर व्यायाम सुरू ठेवण्याऐवजी तपासणी करून घ्यावी.

3. गुडघ्यातून कटकट आवाज येत असल्यास कूर्चा झिजला आहे का?

नाही. गुडघ्यातून आवाज येण्याची अनेक कारणे असू शकतात आणि आवाज एकटाच कूर्च्याच्या झीजेचे निदर्शक नाही. आवाजासोबत वेदना किंवा सूज असल्यास डॉक्टरांचा सल्ला घ्या.

4. गुडघ्याचा कूर्चा शस्त्रक्रियेशिवाय पुन्हा तयार होऊ शकतो का?

सामान्यतः खराब झालेला सांध्यातील कूर्चा पूर्णपणे पुन्हा तयार होतो असे सिद्ध झालेले नाही. शस्त्रक्रियेशिवाय उपचारांमुळे वेदना आणि हालचालींमध्ये सुधारणा होऊ शकते.

5. चाळिशीच्या आधीही गुडघ्याची झीज होऊ शकते का?

होय. पूर्वीची दुखापत, सांध्याची रचना आणि इतर घटकांमुळे कमी वयातही कूर्च्याचे नुकसान किंवा ऑस्टिओआर्थरायटिस होऊ शकतो.

6. गुडघेदुखीसाठी सायकल चालवणे योग्य आहे का?

काही रुग्णांसाठी कमी प्रतिकारासह स्थिर सायकल चालवणे हा योग्य व्यायाम ठरू शकतो. मात्र, व्यायामाची तीव्रता आणि योग्य पद्धत वेदना व सांध्याच्या स्थितीनुसार ठरवावी.

7. मांडी घालून बसल्यामुळे गुडघ्याची झीज होते का?

मांडी घालून बसल्याने प्रत्येक व्यक्तीला गुडघ्याची झीज होते असे नाही. मात्र, ही स्थिती वेदना किंवा कडकपणा वाढवत असल्यास ती कमी करावी आणि योग्य वैद्यकीय सल्ला घ्यावा.

8. वजन कमी केल्याने गुडघेदुखी कमी होऊ शकते का?

होय, वजन जास्त असलेल्या व्यक्तींमध्ये वजन कमी केल्याने गुडघ्यावर पडणारा भार कमी होऊ शकतो आणि वेदनांमध्ये सुधारणा होऊ शकते. योग्य आहार आणि व्यायामाचा आराखडा वैयक्तिक गरजांनुसार ठरवावा.

9. गुडघ्याच्या झीजेसाठी MRI करणे आवश्यक आहे का?

नाही. प्रत्येक रुग्णाला MRI आवश्यक नसतो. लक्षणे आणि शारीरिक तपासणीनुसार डॉक्टर एक्स-रे किंवा MRI यांपैकी योग्य तपासणी सुचवू शकतात.

10. गुडघा सुजल्यास डॉक्टरांकडे कधी जावे?

गुडघ्याला वारंवार सूज येत असल्यास तपासणी करून घ्यावी. सूज अचानक आली असेल आणि त्यासोबत ताप, लालसरपणा, सांध्यात उष्णता किंवा पायावर वजन ठेवता न येणे अशी लक्षणे असतील, तर तातडीने वैद्यकीय मदत घ्यावी.

गुडघेदुखी किंवा हालचालींमधील अडथळा दीर्घकाळ टिकत असल्यास, Lokmanya Hospitals, पुणे येथील अस्थिरोग विभागात गुडघ्याच्या समस्येचे मूल्यमापन आणि उपलब्ध उपचारांविषयी माहिती घेता येते. तपासणीतील निष्कर्ष, लक्षणे आणि वैद्यकीय इतिहासानुसार व्यायाम, औषधोपचार किंवा शस्त्रक्रियेचा विचार केला जाऊ शकतो.

अंतिम निष्कर्ष

गुडघ्याची झीज झाली म्हणजे गुडघा प्रत्यारोपण करावेच लागते असे नाही. योग्य वेळी तपासणी करून घेतल्यास वेदना कमी करण्यासाठी आणि हालचाली सुधारण्यासाठी योग्य उपचार निवडता येतात. प्रत्येक रुग्णाच्या गुडघ्याची स्थिती वेगळी असल्यामुळे उपचारही त्यानुसार ठरवणे महत्त्वाचे आहे.

वैद्यकीय सूचना: हा लेख केवळ सर्वसाधारण आरोग्यविषयक माहितीसाठी आहे. तो वैयक्तिक वैद्यकीय सल्ला, प्रत्यक्ष तपासणी, निदान किंवा रुग्णाच्या गरजेनुसार ठरवलेल्या उपचारांची जागा घेऊ शकत नाही.